Prije 22 godine, 17. i 18. marta 2004. godine, nad Srbima Kosova i Metohije dogodio se pogrom u kome je 16 Srba ubijeno, na stotine povrijeđeno, 4 000 protjerano, a uništeno je više od 1 000 kuća, crkava, manastira, svetinja.
Etnički motivisana erupcija nasilja Albanaca nad kosovskometohijskim Srbima, izazvana je, osim strahovitom mržnjom, medijskom kampanjom koja je prikazivala da su albanski dječaci navodno natjerani u Ibar. Izvještavanje albanskih medija bilo je tendenciozno i sasvim neistinito.
Tokom svojevrsne „Kristalne noći“, kako se izrazio jedan od zvaničnika KFOR-a, marta 2004. godine, nad Srbima, njihovim domovima, imovinom, svetinjama i spomenicima, sa Kosova i Metohije proterano je, koliko se zna, 4.012 Srba.
Posljedica je bilo trajno proterivanje. Znatan dio žrtava bili su nedavni povratnici, uglavnom iz 2003. godine.
Martovski pogrom 2004. bio je zapravo drugi veliki pogrom koji su lokalni Albanci počinili nad Srbima Kosova i Metohije u novijoj istoriji, poslije onog nakon agresije NATO-a na Srbiju 1999. Tokom juna 1999. izgnano je, u prisustvu međunarodnih vojnih snaga, približno četvrt miliona Srba i drugih nealbanaca.
Tokom nasilja na KiM 17. i 18. marta 2004. ubijeno je najmanje 27 osoba, od kojih 16 Srba, dok je 11 Albanaca život izgubilo u obračunu s pripadnicima međunarodnih snaga bezbjednosti.
Dan prije utapanja dečaka u Ibru, 15. marta 2004, iz automobila je u Čaglavici ranjen osamnaestogodišnjak Jovica Ivić.
Sutradan, 16. marta, društva veterana tzv. OVK organizovala su demonstracije zbog privođenja pojedinih ratnih zapovjednika kosmetskih Albanaca, osumnjičenih za ratne zločine. Procenjuje se da je demonstriralo 18.000 lica.
U utorak, 16. marta 2004, u kasnim noćnim satima mediji u Prištini javili su da su trojica albanskih dečaka, starosti 8, 11 i 12 godina, smrtno stradala utopivši se u Ibru, u selu Čabra. Prema izjavama predstavnika UN, Niraja Singha, nisu pronađeni dokazi da su Srbi odgovorni za utapanje dječaka.
Tokom naredna dva dana na Kosovu i Metohiji dogodila se erupcija etnički motivisanog nasilja. Masovna okupljanja ubrzo su preusmjerena protiv Srba, njihovih domova, svetinja i spomenika.
Oko podneva, 17. marta, hiljade lokalnih Albanaca prešle su most na Ibru ka sjevernom dijelu Kosovske Mitrovice i napale tamošnje Srbe. Započela je pucnjava. Pripadnici međunarodnih snaga bezbjednosti koristili su suzavac i šok-bombe.
U popodnevnim satima javljeno je da je sedam osoba poginulo – četiri Albanca i troje Srba – dok je više od 200 ranjeno u Kosovskoj Mitrovici. Srbi su ubijeni snajperskim oružjem iz južnog dijela grada. Povrijeđeno je i 11 francuskih pripadnika KFOR-a.
Napadi su se proširili širom Kosova i Metohije – u Lipljanu, Obiliću, Zubinom Potoku, Lapljem Selu i Čaglavici. Procenjuje se da je više od 50.000 Albanaca učestvovalo u pogromima 17. marta.
Više hiljada Albanaca, prema pojedinim navodima i do 12.000, napalo je Srbe u Čaglavici. Snajperom je ranjeno deset osoba srpske nacionalnosti. Srpske kuće su paljene, a pripadnici KFOR-a iz Švedske, Norveške i Finske intervenisali su protiv nasilnika, pri čemu je 16 njihovih pripadnika povrijeđeno.
Pripadnici KFOR-a i UNMIK-a evakuisali su Srbe iz Čaglavice i drugih sela. Napadnuti su i Srbi u Prištini, u naselju „Ju program“. Stanovi su blokirani, prizemlja zapaljena, a na Srbe se pucalo i napadalo ih hladnim oružjem. Skandiralo se tzv. OVK, otvoreno pozivajući na ubijanje Srba.
Tokom večeri, zapaljene su i demolirane crkve i manastiri, uključujući Bogorodicu Ljevišku u Prizrenu, Bogosloviju i Saborni hram Svetog Georgija, manastir Svetih Arhangela i Crkvu Svetog Spasa u Kosovu Polju.
U Lipljanu su ubijene četiri osobe srpske nacionalnosti, a kuće Srba masovno paljene. Pripadnici KFOR-a nastojali su da evakuišu preostale Srbe.
Pogrom je trajao širom Kosova i Metohije. Sve srpske kuće u selu Svinjare kod Vučitrna spaljene su. U Peći je napadnuta kancelarija UN-a, kao i kuće Srba povratnika.
U Prizrenu su napadnuti lokalni objekti, uključujući drevnu Bogosloviju Svetih Ćirila i Metodija i zadužbinu Sime Igumanova, koja je zapaljena. Uništeno je 56 srpskih kuća i pet crkava, među kojima Bogorodica Ljeviška – sa neprocjenjivim kulturnim i istorijskim naslijeđem.
Portparol UNMIK-a Derek Čepel izjavio je da je nasilje unaprijed planirano i da su optužbe o stradanju albanskih dečaka izmišljene kao izgovor za pogrom.
Pogromi su nastavljeni i 18. marta. Admiral Gregori Džonson, glavnokomandujući Južnog krila NATO-a, preuzeo je komandu nad KFOR-om i odobrio razmještaj dodatnih snaga. Napadi su se nastavili u Uroševcu, Plemetini, Ugljarima i Kosovskoj Mitrovici.
Monahinje manastira Devič evakuisane su od danskih pripadnika KFOR-a, pošto je najmanje 1.000 naoružanih Albanaca okružilo manastir, opljačkalo ga, razorilo i zapalilo.
Sutradan, 19. marta, Džonson je ukazao da nasilje ukazuje na postojanje organizovanog obrasca, a 22. marta UNMIK je objavio da je uhapšeno 163 lica zbog požara, pljačke, ubistava i drugih krivičnih djela.
Ukupno, tokom pogroma nad Srbima 17. i 18. marta 2004. ubijeno je najmanje 16 Srba, a povrijeđene su stotine Srba i desetine pripadnika međunarodnih snaga. Porušeno je 935 srpskih kuća, spaljeno 35 vjerskih objekata, uključujući 18 spomenika kulture, među kojima i Bogorodica Ljeviška.
Bogorodica Ljeviška stavljena je 2006. na listu spomenika pod zaštitom UNESKO-a, kao episkopsko središte srpske crkve u srednjem vijeku i značajan kulturni objekat sa freskama i ikonama neprocjenjive vrijednosti.
Prema podacima Eparhije raško-prizrenske SPC, uništen je približno 100 crkvenih objekata, čime je načinjena nenadoknadiva šteta kulturnom nasljeđu ne samo Srba nego i globalno. Sedam slučajeva uništavanja crkava procesuirano je, a 67 osoba osuđeno.
Pogrom albanskih ekstremista nad Srbima na Kosovu i Metohiji osudili su Savjet bezbjednosti UN-a, Evropska unija i zvaničnici brojnih država.
(RTV)
