Boračka organizacija Republike Srpske saopštila je da „1. mart nije nikakav praznik već datum početka tragičnog sukoba“, da taj dan treba proglasiti „danom žalosti u Srpskoj“.
Bošnjačko Sarajevo slavi danas 1. mart kao „Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine“ u znak sjećanja na datum 1992. godine kada je proglašena nezavisnost BiH od SFRJ, poslije krnjeg referenduma koji su Srbi bojkotovali. „Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine je nacionalni praznik koji se obilježava 1. marta svake godine a kojim se proslavlja nezavisnost Bosne i Hercegovine od Socijalističke federativne republike Jugoslavije“, prenose sarajevski mediji.
Boračka organizacija Republike Srpske (BORS) saopštila je prije koji dan da „1. mart nije nikakav praznik već datum početka tragičnog sukoba“ i da taj dan „treba proglasiti danom žalosti u Srpskoj“. Prijedlog BORS podržao je predsjednik SNSD-a Milorad Dodik, koji je pozvao Vladu RS da donese odluku kojom će 1. mart proglasiti danom žalosti. „Ubistvo srpskog svata i početak rata jesu za žalost. Teško je razumjeti one koji slave početak rata, a ne slave uspostavljanje mira. Ta naopaka logika najbolji je pokazatelj koliko je BiH naopaka zemlja“, objavio je Dodik na društvenoj mreži Iks. Za Srbe u Bosni i Hercegovini, odnosno Republici Srpskoj, 1. mart niti je kad bio niti će kad biti praznik, pogotovo ne – dan nezavisnosti. Oni to uporno ponavljaju. „U percepciji Srba i Republike Srpske 1. mart definitivno nije nikakav dan nezavisnosti niti je neki poseban dan, osim što je poseban po tome što asocira na ubistvo, krv, mržnju, smrt, i koji je doveo do mnogih stradanja, žrtava, mnogo netrpeljivosti i mržnje i u krajnjem slučaju i mnogo nezadovoljstava i nepovjerenja koja su se tada rodila, i koja i danas tinjaju u BiH, zemlji suočenoj sa bezobzirnim međunarodnim protektoratom, te lažnim visokim predstavnikom i brojnim stranim srbomrscima kojima je Republika Srpska ‘trn u oku'“, stoji u jednom od komentara agencije Srna povodom obilježavanja 1. marta u BiH. „Federacija BiH je jedina na svijetu koja slavi smrt na svadbenom veselju, a čestitke im stižu od zapadnih diplomata“, izjavio je prije koju godinu tada predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik koji je u međuvremenu, odlukom tzv. visokog predstavnika za BiH Kristijana Šmita, smijenjen sa te funkcije. Premijer Federacije BiH Nermin Nikšić izjavio je da ovaj praznik „nosi poseban značaj za sve građane BiH“. Iz Vlade Federacije BiH saopšteno je kako je ovaj dan „prilika za okupljanje porodica, prijatelja i zajednica kako bi svi građani BiH izrazili ponos prema svojoj domovini“.
Nakon izglasavanja referenduma u skupštini bivše SR BiH i preglasavanja srpskih predstavnika, zatim novog preglasavanja 29. februara i 1. marta na nelegalnom referendumu, Srbi u BiH te 1992. godine su imali samo dvije opcije — da prihvate majorizaciju i dočekaju novi genocid, ili da se organizuju i brane. Ukaz o proglašenju 1. marta za državni praznik i „Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine“ potpisao je 6. marta 1995. godine Alija Izetbegović. Ravno tri godine ranije, na referendumu za otcjepljenje BiH od Jugoslavije glasalo je 2.073.568 Bošnjaka i Hrvata u BiH, odnosno 63 posto upisanih u biračke spiskove, od kojih se 99,7 posto izjasnilo za nezavisnost. Preostalih 0,3 posto bili su nevažeći listići i glas po nekog zabludjelog Srbina koji je povjerovao u mogućnost da će njegov glas na referendumu nešto značiti. „Prvi mart bio je naša sudbina i neumjesno je, pa i grješno pitanje da li je išta moglo biti drugačije. Mi ne bismo bili ono što jesmo da smo tada, u ime sumnjive sigurnosti, izabrali potčinjavanje“, izjavio je svojevremeno Izetbegović. U nedjelju, 1. marta 1992. godine, u Bosni i Hercegovini bio je drugi dan referenduma o nezavisnosti tadašnje jugoslovenske republike. Atmosfera u čitavoj BiH, posebno u Sarajevu, bila je na samoj ivici usijanja i pucanja. Prethodno, u novembru 1991. godine, Skupština srpskog naroda u BiH organizovala je plebiscit na kome je većina Srba glasala za ostanak u sastavu Jugoslavije. Mjesec dana kasnije, Arbitražna komisija Savjeta ministara Evropske ekonomske zajednice zaključila je da bi „pravno obavezujući državni referendum o nezavisnosti bio preduslov za konačno međunarodno priznanje BiH“.
Kasnije je Skupština SR Bosne i Hercegovine, bez Srba, donijela odluku o održavanju referenduma 29. februara i 1. marta 1992. godine, dok su Srbi referendum odbacili kao neustavan i proglasili bojkot. Na Svetog Stefana, 9. januara 1992. godine Skupština srpskog naroda u BiH donijela je deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda u BiH. U nedjelju, 1. marta 1992. godine, u 14 sati i 30 minuta u crkvi Svetog Preobraženja Gospodnjeg u Novom Sarajevu obavljen je čin vjenčanja mlade Dijane Tambur i mladoženje Milana Gardovića, studenta posljednje godine Bogoslovskog pravoslavnog fakulteta u Beogradu. Poslije vjenčanja, svadbena kolona u kojoj je bilo oko 100 svatova, mladenci, njihove porodice, kumovi i rodbina krenula je ka Domu Svete Tekle u dvorištu crkve Svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila, u Sarajevu poznatijoj kao Stara pravoslavna crkva. Pošto ispred Stare crkve ne postoji parking na koji bi stalo toliko automobila, kolona se zaustavila oko 200 metara dalje, kod Vijećnice. Tu su ostavljena vozila a kolona svatova krenula je dalje, prema Domu Svete Tekle. U tim trenucima iz pravca Baščaršije do kolone u kojoj su bili svatovi stigao je bijeli „golf“ u kome su bili četvorica sarajevskih kriminalaca, muslimanskih ekstremista koji su započeli svađu sa svatovima.
„Šta ćete ovdje? Nije ovo Srbija! Idite u Srbiju“, krenula je salva psovki i uvreda upućena svatovima. U jednom trenutku, neko od kriminalaca iz bijelog „golfa“ pokušao je da svatovima otme crkvenu zastavu. Uslijedili su pucnji. Otac mladoženje Nikola Gardović ubrzo je preminuo od zadobijenih rana, a sveštenik Radenko Mirović je ranjen. Dopisnik njemačkog dnevnog lista „Frankfurter algemajne cajtung“ iz Sarajeva koji se zatekao na ulici i bio očevidac pucnjave, opisao je da se u početku „činilo kao da se radi o nekoj vrsti detonatora“, a onda je „vidio izbezumljene ljude; čuo plač i vidio nekoga kako trči do najbližeg telefona i vidio preplašena lica prolaznika“. Za većinu Srba napad je predstavljao „tačku bez povratka“, zapisao je kasnije istoričar Džon R. Šindler. Sefer Halilović, kasnije jedan od komandanata tzv. Armije BiH, izašao je ubrzo sa tvrdnjom da povorka „zapravo nije bila svadba, već provokacija“ i da su svatovi bili aktivisti SDS-a. „Htjeli su da prođu Baščaršijom sa automobilima, sa zastavama, sa transparentima, da nas isprovociraju i vide kako ćemo reagovati“, izjavio je Halilović. Sarajevsko „Oslobođenje“ u kolumni objavljenoj dan nakon napada ustvrdilo je da „ubice svata na Baščaršiji, raspirivači mržnje i graditelji barikada, ne samo da nisu bili Sarajlije, već nisu bili ni pravi Bosanci, već stranci“. Za ovaj list, svadbena povorka „bila je namjerna provokacija“. Kao ubica Gardovića ubrzo je identifikovan Ramiz Delalić zvani Ćelo, rođen u Priboju 1963. godine, čuveni sarajevski kriminalac a kasnije komandant 9. brdske brigade Prvog korpusa tzv. Armije Republike Bosne i Hercegovine. Tokom rata u BiH, Delalić je ostao poznat kao jedan od gospodara života i smrti u Sarajevu, odgovoran za mnogobrojne zločine nad Srbima, pored ostaloga i za Kazane koji su bili u zoni odgovornosti njegove brigade. Iz jame Kazani poslije rata izvađeni su posmrtni ostaci 29 ljudi, a broj ubijenih Srba na tom mjestu nikada nije zvanično utvrđen.
Delalić je ubijen 21. juna 2007. godine, kada ga je u Odobašinoj ulici u centru Sarajeva, u dvorištu kuće u kojoj je iznajmio stan, dočekao ubica i u njega ispalio više dobro grupisanih hitaca iz vatrenog oružja. Sahranjen je kao heroj uz prisustvo hiljada Sarajlija na šehidskom mezarju u Kovačima kraj Sarajeva. Srpska demokratska stranka za organizovanje napada i ubistvo svata na Baščaršiji odmah je optužila Stranku demokratske akcije, pod čijom je zaštitom Delalić i bio. SDS je zatražila i da područjima u Bosni i Hercegovini u kojima su Srbi većina ubuduće patroliraju isključivo srpski policajci. Sadašnji haški zatočenik, prije toga predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić, odmah poslije ubistva svata na Baščaršiji ocijenio je da „događaj dokazuje da pokret za nezavisnost BiH predstavlja egzistencijalnu prijetnju Srbima u BiH“. Što se zvaničnog Sarajeva tiče, ubistvo Gardovića i ranjavanje sveštenika ne računa se kao početak rata. Za zvanično Sarajevo početak rata je 5. april 1992. godine kada su na platou ispred Skupštine održane demonstracije prekinute snajperskim hicima čije su prve žrtve bile Suada Dilberović i Olga Sučić, za šta su odmah optuženi Srbi. Srpske žrtve 1. marta na Baščaršiji muslimanska strana ignoriše, kao i policajce koji su u međuvremenu ubijeni u Sarajevu. Ramizu Delaliću „Ćeli“ suđeno je u Sarajevu za ubistvo srpskog svata na Baščaršiji, ali je suđenje poslije njegovog ubistva prekinuto. Prema popisu iz 1991. godine u Gradu Sarajevu od 525.000 stanovnika njih 157.000 izjasnili su se kao Srbi. Dvadeset dvije godine kasnije, na popisu 2013. godine u Kantonu Sarajevo od 413.000 stanovnika kao Srbi izjasnilo se njih tek 13.000 ili 3,2 odsto.
(RT Balkan)
