Pitanje srpskog identiteta u Crnoj Gori jedno je od najkompleksnijih u savremenom društvu ove države. Ono prevazilazi okvir etničke statistike i političkih debata, jer obuhvata kulturu, religiju, tradiciju, ali i svakodnevni život zajednice.
Srbi u Crnoj Gori danas funkcionišu unutar višeslojnog društvenog i političkog konteksta, gdje se njihovi simboli, praznici, običaji i istorija susreću sa izazovima multietničkog i multikulturnog okruženja a gdje su najčešće i diskriminisani. Posebno važnu ulogu u procesu očuvanja ove kulture imaju Srpska pravoslavna crkva (SPC), nacionalni simboli i tradicija, kao i turizam koji u novije vreme postaje alat ne samo za ekonomski, već i kulturni razvoj.
Srpska pravoslavna crkva – stub srpskog identiteta širom Balkana
Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori ali i širom Balkana decenijama je bila i ostala centralna institucija očuvanja srpskog identiteta. Njena uloga prevazilazi okvire religijskog života – ona je nosilac kulturnog, duhovnog i istorijskog kontinuiteta.
Ovo dolazi pogotovo nakon što se uzme u obzir da je jedna od prvih episkopija Srpske pravoslavne crkve, daleke 1219. godine bila upravo na Miholjskoj prevlaci kod Tivta. Kasnije, ona postaje Zetska arhiepiskopija a istorija je dovela da se ona danas prepoznaje kao Mitropolija crnogorsko-primorska, jedan od rijetkih djelova Srpske pravoslavne crkve koji je imao neprekinut kontinuitet duhovnog i crkvenog života, čak i pod vlašću Osmanskog carstva. Upravo iz tog razloga, danas mitropoliti crnogorsko-primorski nose i titulu egzarha pećkog trona, odnosno čuvara Pećke patrijaršije koja je u tom vremenu bila ukinuta od strane turske vladavine.
Pored ovih činjenica, manastiri poput Ostroga, Morače, Cetinjskog manastira i drugih nisu samo vjerska mesta, već i simboli kolektivne svijeti i nacionalnog identiteta.
U savremenom društvu SPC se suočava sa složenim položajem. S jedne strane, ona je i dalje najmasovnija i najuticajnija vjerska zajednica u Crnoj Gori. S druge strane, često je predmet političkih polemika i pokušaja da se njena uloga umanji ili preispita kroz zakonodavne okvire, kao što je bio slučaj sa Zakonom o slobodi veroispovesti iz 2019. godine. Taj zakon je izazvao masovne proteste, litije, koje su pokazale da SPC ostaje ključni faktor identitetskog okupljanja Srba u Crnoj Gori.
Veličanstvene litije dovele su do smjene 30-godišnjeg režima Mila Đukanovića (ili po nekih 70 godina komunističke vlasti u Crnoj Gori) i mnogi ih danas gledaju kao nešto neponovljivo. Brojna su bila očekivanja od litija i litijskog pokreta, međutim, mnogi kažu da su očekivanja iznevjerena. Istina, svetinje jesu odbranjene, a kasnije je i potpisan Temeljni ugovor sa Srpskom pravoslavnom crkvom koji joj priznaje kontinuitet od 1219. godine u Crnoj Gori, a što je potpisao premijer Dritan Abazović, međutim, pored toga, očekivanja srpskog naroda jesu donekle iznevjerena. Iako od strane srpskih političkih partija postoji pritisak da se konačno riješi status srpskog jezika kao službenog kao i da se povuku sankcije Rusiji koje su suštinski nepotrebne za Crnu Goru (kako zemlja od 600.000 ljudi može da proizvede djelotvorne, sankcije jednog imperiji kakva je Ruska Federacija, a gdje su vlasti faktički sami sebi „uskočile u stomak“ naročito imavši u vidu da su Rusi bili jedno od vodećih turističkih tržišta za Crnu Goru), kao i da se povuče priznanje tzv. Kosova, te ideje i dalje ostaju samo ideje. Međutim, niko danas ne može da spori značaj tih litija i da su one zaista nešto neviđeno i neponovljivo u istoriji Crne Gore.
Multietnički i multikulturni aspekt Crne Gore
Crna Gora se često ističe kao primjer multietničkog i multikulturnog društva. U njenom ustavnom poretku naglašava se ravnopravnost svih naroda i manjina – Crnogoraca, Srba, Bošnjaka, Albanaca, Hrvata i drugih. Na teorijskom nivou, ovakav koncept podrazumijeva bogatstvo različitih kultura, jezika i običaja koji zajedno grade jedinstveni mozaik društva.
Međutim, u praksi se multikulturalizam često pretvara u prostor političkih tenzija. Srbi, iako brojni, često se osjećaju marginalizovano u institucijama i javnom životu. Njihovo mjesto u strukturi multikulturne Crne Gore ponekad se svodi na činjenicu da nisu tretirani kao ravnopravni narod, već kao zajednica koja mora stalno da dokazuje legitimitet svojih kulturnih i vjerskih obilježja. Uprkos tome, upravo multietnički karakter Crne Gore otvara i potencijal – mogućnost da različite zajednice kroz saradnju i međusobno poštovanje grade stabilnije i bogatije društvo.
To međutim u ovom trenutku izgleda nedostižno. Pojedine političke i medijske grupacije i dalje gledaju na srpski narod kao na inferiorni narod Crne Gore i kao metu za ponižavanje. Sve više je u javnosti prisutna retorika gdje se Srpska pravoslavna crkva naziva Crkvom Srbije, iako ona djeluje u Crnoj Gori, a sve u pokušaju omalovažavanja ove vjerske zajednice iako dobro znaju da ona djeluje širom svjetskih meridijana i da je taj segment sajta Srpske pravoslavne crkve gdje se zaista i navodi Church of Serbia, namijenjen dijaspori. Na taj način pokušava se predstaviti Srpska pravoslavna crkva kao agentura neke druge države koja djeluje u Crnoj Gori što je u potpunosti kontra istine, pogotovo imavši u vidu da je Srpska pravoslavna crkva na sebi svojstven način upravo sačuvana dijelom i u Crnoj Gori, imavši u vidu kontinuitet u okviru Osmanskog carstva. Takođe, velika većina sveštenika, sveštenomonaha, monaha, kao i episkopa porijeklo vuku upravo iz Crne Gore a što je dokaz da je sve suprotno istini. Činjenica da je Srpska pravoslavna crkva centralizovana u Pećkoj patrijaršiji, odnosno u Beogradu ne predstavlja nikakvu novinu u djelovanju vjerskih zajednica. Na isti način kako se Rimokatolička crkva ne zove Crkva Italije, isto tako se i Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori ne može nazivati Crkva Srbije.
To je samo jedan od faktora kojim politički i medijski akteri pokušavaju da ponize srpski narod i srpsku crkvu u Crnoj Gori. Nepotrebno je i govoriti o otvorenoj diskriminaciji gdje se isti ti akteri protive uvođenju srpskog jezika kao službenog navodeći da je to pokušaj velikosrpske asimilacije Crne Gore, a ne postavljajući pitanje kakav je to crnogorski jezik kome su dodata dva slova, koja svakako većina naroda koristi u slengu. Ali pokušaj izvlačenja nekog novog crnogorskog jezičkog korupsa ne može biti ispravan put. Dijalekt svakako jeste različit, što je i potpuno normalno kada se živi na ovolikom prostoru, ali onda se i postavlja pitanje – kako to da se u Americi može i dalje govoriti engleski a ne američki? Isto može važiti i za Škotsku, gdje se takođe ne govori škotskim jezikom, već engleskim, sa jasnim varijacijama od ostatka Velike Britanije.
Srpski simboli i tradicija
Nacionalni simboli takođe imaju snažnu ulogu u očuvanju identiteta. Za Srbe u Crnoj Gori to su, prije svega, trobojka (crveno-plavo-bijela zastava), srpska pravoslavna ikonografija, freske i crkve, ali i istorijski simboli vezani za Nemanjiće, Petroviće i druge značajne ličnosti.
Opšte je poznata činjenica da su zastave svakako dio i političke priče u Crnoj Gori a da je faktički problematika nastala još od referenduma 2006. godine. Pored pitanja zastave, za srpski narod je sporno i pitanje himne Crne Gore koja je uvrstila dvije strofe saradnika ustaša Sekule Drljevića a ona se tiču poslednje dvije strofe. Zastava Crne Gore je takoreći kopija Alaj Barjaka, međutim, srpski narod je konstantno tražio i povratak trobojke u državne institucije kao znak da su i oni narod koji živi u Crnoj Gori.
Pored pitanja zastava, za srpski narod su jako bitni i tradicionalni hrišćanski praznici – poput Božića, Vaskrsa, Vidovdana, ali i krsnih slava a koji se čuvaju i u urbanim i u ruralnim sredinama. Njihovo obilježavanje ne predstavlja samo vjerski čin, već i okupljanje zajednice, njegovanje običaja i prenošenje identiteta na mlađe generacije. Time simboli i praznici postaju ne samo znakovi identiteta, već i most između prošlosti i budućnosti.
Turizam kao prezentacija kulture i identiteta
Turizam u Crnoj Gori poslednjih godina bilježi snažan rast, naročito u primorskim i planinskim oblastima. Međutim, osim prirodnih ljepota, sve više pažnje privlače i kulturno-istorijske znamenitosti, među kojima srpsko nasleđe zauzima značajno mjesto.
Manastir Ostrog, jedan od najposećenijih hodočasničkih centara u regionu, godišnje privlači stotine hiljada posetilaca iz cijelog svijeta. Njegova univerzalna duhovna vrijednost, ali i srpski identitetski značaj, čine ga simbolom kako vjere, tako i kulturnog turizma. Slično je i sa manastirima Morača i Piva, kao i sa starim gradovima poput Herceg Novog i Budve, gdje se kroz arhitekturu i istorijske spomenike vidi bogata srpska kulturna tradicija.
Razvoj turizma na ovim osnovama ima dvostruki značaj: ekonomski doprinosi državi i lokalnim zajednicama, a kulturno pomaže očuvanju i promociji srpskog identiteta u Crnoj Gori. Tako turizam postaje most između lokalne tradicije i globalnog svijeta.
Srpska zajednica u Crnoj Gori svakako se nalazi u specifičnoj situaciji – između institucionalnih izazova, potrebe za očuvanjem identiteta i realnosti života u multietničkom društvu. Srpska pravoslavna crkva ostaje ključni čuvar tradicije i identiteta, nacionalni simboli i praznici nastavljaju da okupljaju zajednicu, dok turizam nudi prostor za promociju i jačanje kulturnog nasleđa.
Perspektiva zavisi od toga da li će Crna Gora uspjeti da izgradi model istinskog multikulturalizma u kojem će Srbi imati punopravno mjesto, ili će se tenzije nastaviti kroz sporove o jeziku, crkvi i simbolima. Jedno je izvjesno: srpski identitet u Crnoj Gori ostaje žilav, a njegova budućnost u velikoj mjeri zavisi od mladih generacija i načina na koji će oni spojiti tradiciju i savremeni život.
