Dr Aleksandar Stamatović, istoričar, redovni profesor Univerziteta u Istočnom Sarajevu, u opsežnom intervjuu približio nam je događaje iz prošlosti, uz sveobuhvatan osvrt na društveno-političku zbilju u postizbrnoj Crnoj Gori.
Danas je 13.jul, dan ustanka naroda Crne Gore. Već sedam i po decenija na snazi je istoriografski i populistički milje, da je to bio ustanak komunista, ne samo za oslobođenje od okupatora, nego i za sjutrašnje bolje i pravednije društvo oličeno u komunizmu, da su ustanici bili partizani, i da je njime pokrenut proces povratka crnogorske državnosti, otete 1918.godine od okupatorske Srbije i Srba. Kako to komentarišete?
Komentarišem da ništa od toga nije tačno. Ustanak je bio opštenarodni. Narod se nije digao na poziv komunističke partije. Ustanici nijesu bili partizani. Nelogično je tumačiti taj ustanak kao početak borbe za obnovu crnogorske državnosti, kada je na Cetinju nepuna 24 časa ranije proglašena obnova crnogorske države. Daljim tokom događaja, komunisti su pokušali da ustanak usmjere u pravcu interesa svoje partije i osvajanja vlasti, što je naišlo na otpor značajnog dijela stanovništva, koje će se od kraja 1941.godine početi masovno opredjeljivati za četnički pokret.
Prethodnih dana bilo je mnogo komentara u vezi sa svečanošću održanom u petak veče povodom dana ustanka. Kakvi su vaši utisci?
Moji utisci su takvi, da su mnogobrojna očekivanja dekomunizacije crnogorskog društva poslije 30.avgusta iznevjerena. I dalje se mogao vidjeti uglavnom jedan te isti ideološki milje i matrica, viđen decenijama unazad. Oficijalna istoriografija bivšeg režima, koji je opet proizašao iz totalitarnog komunističkog režima 1990.godine nije se ni za jotu promijenila. To isto važi za tumačenje ovih događaja u širem javnom i medijskom spektru. Opšti kontekst našeg društva i proslava važnih jubileja ovakvog tipa, ne može više biti prepoznatljiv u vidu partizanske popijevke: „Oj, đevojko drugarice, opleti mi rukavice“…..
Naročito je brojne komentare izazvalo prisustvo mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija toj svečanosti. Opšte je poznata činjenica da već decenijama na svečanostima ovakvog tipa nijesu zabilježena prisustva crnogorskih mitropolita. Kako to komentarišete?
Svjestan sam da će moj komentar izazvati različite opaske. Mišljenja sam da je mitropolit Joanikije napravio grubu grešku u procjeni da li uopšte ići na svečanost ovakvog tipa, pri tom uzimajući u obzir da se od 30.avgusta vrlo malo toga mijenja u identitetu crnogorskog društva, da se praktično iz mjeseca u mjesec povećava konzervacija prethodnog režima. Proslava se uglavnom bazirala na veličanju iste one ideologije koja je pobila 120 sveštenika i monaha sa teritorije Crne Gore, pa i samog imenjaka sadašnjeg mitropolita a ondašnjeg mitropolita. Bazirala se na ideologiji koja je izrodila militantni ateizam i bogoboraštvo, iza koje je ostala duhovna pustoš po crkvu i vjeru.Smatram skandaloznim, da na toj proslavi ni jedan put nije pomenut istinski heroj i preteča 13.jula princ Mihailo Petrović-Njegoš, koji je odbio kraljevsku krunu i koncept crnogorske države na ruševinama srpske i jugoslovenske državne ideje. Za očekivati je takođe bilo, da se od 30.avgusta pokrene inicijativa za podizanje spomenika ovom čovjeku, a ima ga „ređina Elena“ u Podgorici. Time bi bila ispravljena jedna velika istorijska nepravda. Prisustvo mitropolita ovoj svečanosti, samo je doprinijelo legalizaciji ove decenijske ideologije, koja je upropastila Crnu Goru. Tako su njeni predstavnici u širokom spektru prisustva „vlasti“ i „opozicije“ mogli reći:“Eto ništa se ne mijenja, samo je još i crkva uz nas“. Ne prihvatam logiku objašnjenja o dovođenju pred svršen čin, teoriju o naivnosti i sl.
Gdje vidite istorijske paralele 13.jula i 30.avgusta?
One su potpune. 30.avgust je bio novi 13.jul. Narod je ustao, ovog puta sa olovkom u ruci, protiv jednog režima, koji je htio da nametne novi identitet Crnoj Gori, baš kao i Drljević i njegovi sljedbenici. Italijanska okupacija je predstavljena kao oslobođenje od srpske okupacije, a ulazak u sveru Novog evropskog poretka kojeg su kreirale Njemačka i Italija, kao sprečavanje prodora uticaja Rusije. Ovog puta imali smo NATO koji nas oslobađa od Srbije i Rusije. Nasrnulo se i na opšti koncept identiteta naše crkve.
Da li su nade 13 .jula ubrzo iznevjerene, i da li kao istoričar vidite i tu podudarnost sa nadama 30. avgusta?
Mislim da tu ima ozbiljne logike u razmatranju.Komunisti su ubrzo iznevjerili nade 13. jula. Htjeli su da stvore svoju partijsku vojsku, a borba protiv okupatora da im posluži za učvršćivanje ideološke vlasti bez volje naroda iskazane na izborima ili referendumu. Nade 30.avgusta su značajno iznevjerene. Temeljni ugovor još nije potpisan. Sve više se ide do one groteske o Đekni, koja još nije umrla, a kad će ne zna se. Narod koji niko nije pitao hoće li u NATO, želi li da prizna Kosovo za državu, želi li da crnogorski oficir ide na proslavu Oluje, da mu se prekroji istorija, otme zastava, uvede himna i mnogo toga još, i dalje niko ništa ne pita. Taj narod iznio je novi 13. jul sa olovkom u ruci.
Šta onda očekujete? Kako dalje? Može li biti nekog novog 13. jula, takođe sa olovkama u rukama?
Narod 30. avgusta nije glasao za ovo što sada imamo. Biću vrlo konkretan, jer je ovaj intervju posvećen 13. julu. Očekujem sljedeće godine sa nekom novom vladom sasvim drugu konotaciju proslave 13. jula. Da se pomenu i imena onih koji nijesu bili komunisti u tom ustanku. Da se kaže da je narod Crne Gore ustao protiv razdvajanja od Srbije i stvaranja marionetske države, kakvu i sada suštinski imamo, da je ustao protiv preimenovanja srpskog jezika u „narodni jezik“, protiv crnogorsko-italijanskog rječnika, protiv onih koji su nijemo gledali pogrome svog naroda u Metohiji i NDH. Da se pomene ime princa Mihaila Petrovića i podigne mu se spomenik. Da ne gledamo stare izvođače istorijskih radova bivšeg režima. Da se pogleda istorijskoj istini u oči, i da se kaže da je to bio ustanak pravoslavnog stanovništva Crne Gore, a da su tzv.manjine sem rijetkih izuzetaka iskoristile prisustvo okupatora da bi se obračunale sa pravoslavcima, i da nijesu učestvovale u ustanku. Da je bio logor u Plavu za pravoslavce upravo u doba 13. jula. Sve ovo naravno bez pretenzije da se njihovi potomci u savremenoj Crnoj Gori smatraju odgovornim zbog toga. Zbog toga i izgleda groteskno prisustvo predstavnika ostale dvije konfesije na proslavi, jer te konfesije nemaju pravo da baštine 13. jul, iako im to naravno niko ne može zabraniti. Ljudima je dosta svega i ovakvog decenijskog pranja mozga. Dalje se ne može. Na raskršću smo, ili da ubrzano klizimo prema povratku onoga što je srušeno 30. avgusta, ili idemo ka daljem izvođenju na čistinu tekovina 13. jula i 30. avgusta.
IZVOR: IN4S
